| Makale İçeriği |
|---|
| Tanzimat Döneminde Eğitimin Hukuki ve Kurumsal Yapısı |
| Tanzimat Döneminde Eğitimin Hukuki ve Kurumsal Yapısı-2 |
| Tanzimat Döneminde Eğitimin Hukuki ve Kurumsal Yapısı-3 |
| Tüm Sayfalar |
Tanzimat Fermanı ilân edildiği şartlar içerisinde ele alındığı zaman, genel olarak devletin idarî, malî, adlî gibi çeşitli yönlerde ve kurumlarında yapılması gerekli görülen yenilik hareketlerini ifade eder. Ancak yapılması düşünülen ıslahatlar, çok azınlıkta kalan bürokratların dışında, halkın genel kabulünü görmemiştir.
Bunun başlıca sebebi olarak, Tanzimat Fermanı'nın sosyal yapının gelişmesi sonucu ortaya çıkan veya daha açık bir ifadeyle, millî tepkinin bir ürünü olmaktan çok, dış tesirlerin telkin ve tavsiye ettiği bir ıslahat teşebbüsü olmasından (Hazır,1991:230) kaynaklandığı gösterilmektedir.
Tanzimat Fermanında, eğitimle ilgili bir kelimeye dahi yer verilmemiştir. Ancak devlet adamları, eğitimin önemini kavramışlar, bunu uygulamada da göstermişlerdir. Ahmet Cevdet Paşa'nın belirttiğine göre, Reşit Paşa ve arkadaşlarının amacı, örgün ve yaygın eğitim yoluyla, başka bir deyişle okullar açarak ve halk eğitimini gerçekleştirerek, Devleti Avrupa'nın yeni Usûllerine göre tanzim etmekti (Akyüz,1991:389).
Ülkemizde çeşitli kademelerdeki eğitim kurumlarının geliştirilmesiyle ilgili çalışmalar ve kültür faaliyetlerinin daha iyi bir şekilde düzenlenmesi ve yürütülmesi, 1857 yılında Maârif Nezareti'nin kurulmasıyla başlamıştır.
Bu Nezaret'in merkez teşkilâtı ile bağlı kuruluşların işleyiş düzenini sağlayan kanunlar, irade-i seniyyeler, nizamnameler, kararnameler, yönetmelikler ve programların önemli bir kısmı, yine bu dönemde hazırlanmış ve yürürlüğe konmuştur (Özalp,1982).
Bu dönemdeki eğitimin hukukî temelleri, şu başlıklar altında ele alınabilir.
1. Islahat Fermanı
1856 tarihli Islahat Fermanı ile azınlıklar, cemaat olarak okullar açma ve geliştirmeye izinli sayılmışlardır. Ferman'da aynen şöyle denilmektedir:
"... Her bir cemaat, maârif, hiref ve sanayiye dair milletçe mektepler açmağa, mezun olup, fakat bu makûle, Mekâtib-i Umûmiyenin Usûl-i tedris ve muallimlerinin intihâb-ı âzası, taraf-ı şahânemden mensub muhtelit bir Meclis-i Maârifin nezaret ve teftişi tahtında olması...(Tanilli,1976:14) ".
2. İrade-i Seniyye
Tanzimat döneminde eğitimle ciddi olarak ilgilenilmesi, 1846 yılında Sultan Abdülmecid'in bir Hatt-ı Hümayûn'u ile başlar. Bu fermanda, şu tedbirlerin alınması istenmiştir:
a. Halkın cehaleti giderilmeli, eğitimi sağlanmalıdır.
b. Her düzeyde eğitim ve meslekî eğitim ele alınmalıdır.
c. Dine uygun olduğu kadar, dünya için de geçerli bir eğitim verilmelidir.
d. Okullar, ülkenin uygun olan her yerinde açılmalıdır (Akyüz, 1982:105-106; Özalp,1982:3-5 ).
e. Sürekli görev yapacak bir Maârif meclisi kurulmalı ve eğitim işleri, bu meclis tarafından düzenlenip yürütülmelidir.
f. Bir Darülfünûn inşaa edilmelidir (Özalp,1982:3-4).
3. Nizamnameler
Tanzimat döneminde eğitimle ilgili birçok Nizamname yayınlanmıştır (Özalp,1982). Ancak bu Nizamnamelerden, eğitim sistemini bir bütünlük içinde ele alan, Saffet Paşa'nın Maârif Nâzırlığı zamanında, 1869 yılında çıkarılan Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi (MUN)'dir. Bu belge, şu bölümlerden oluşmaktadır (Özalp ve Ataünal,1977:549-583).
1. Bölüm: Genel okullar (Mekâtib-i Umûmiye) ve özel okullar (Mekâtib-i Husûsiye). Genel Okullar da;
. Sıbyan Okulları (ve Kız Sıbyan Okulları),
. Rüşdiye Okulları (ve Kız Rüşdiye Okulları),
. İdâdî Okulları (Mekâtib-i İdâdiye),
. Sultanî Okullar (Mekâtib-i Sultanîye),
. Yüksek Okullar (Mekâtib-i Âliye),
. Erkek Öğretmen Okulu (Darulmuallimîn),
. Kız Öğretmen Okulu (Darulmuallimât),
. Üniversite (Darülfünûn)
gibi ilköğretim, orta öğretim ve yüksek öğretim kademelerindeki okullardan meydana gelmektedir.
2. Bölüm: Maârif Büyük Meclisi (Meclis-i Kebir-i Maârif):
. Bilim Dairesi,
. Yönetim Dairesi.
3. Bölüm: İmtihanlar, diplomalar ve yetkiler.
4. Bölüm: Öğretmenler.
5. Bölüm: Malî İşler.
1869 Nizamnamesinden başka, eğitimle ilgili bazı Nizamnameler de şunlardır (Özalp,1982:136-268).
. Darülmuallimîn Nizamnamesi (1851),
. Mekteb-i Sanayi Nizamnamesi (1868),
. Islahhanelere Dâir Nizamname (tarihsiz),
. Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye Nizamnamesi (1870),
. Cemiyet-i Tedrisiye-i İslâmiye Nizamnamesi (1871).
4. Ta'limatnameler
Tanzimat döneminde eğitimle ilgili yayınlanan hukuki dökümanlardan biri de Ta'limatlar (yönerge)dır. Bunlardan iki Ta'limat, tarih açısından önem arzetmektedir. Biri, 1847'de çıkarılan Sıbyan Mektepleri hocalarıyla ilgili Ta'limat'dır. Bu ta'limatta Sıbyan mekteplerinin amaçları arasında, çocuklara okuma yanında, yazının da öğretilmesi gerektiğinin yer alması, çok önemli bir gelişmedir. Çünkü geleneksel sıbyan mekteplerinde çocuklara genellikle yazı öğretilmiyordu (Akyüz,1982:106).
Diğeri, 1875 yılında yayınlanan ve uzun bir orjinal başlığı olan Ta'limat'tır:
"Der-Saâdet ve Bilâd-ı Selâsede Bulunan Mekâtip-i Sıbyaniyenin İdaresi için Ahalice İntihap Olunacak Âzadan Mürekkep Olmak Üzere Teşkil Olunacak Mecalis-i Tedrisiye ve Şubelerinin Sureti Teşkili ile Vazifeleri Hakkında Ta'limat'tır" (Özalp, 1982:672-677).
Ta'limat, İstanbul ve üç belde de (Üsküdar, Galata ve Eyüp) bulunan Sıbyan Okullarının İdaresi için, halkça seçilecek üyelerden oluşmak üzere, teşkil edilecek Öğretim Kurulları (Meclisleri) ve Şubelerinin Kuruluşu ve Görevleri hakkındadır.
