Batılı yöntemlerle eğitim yapan okulların öğretmen ihtiyacını karşılamak üzere, 1848'de Kemal Efendi'nin öncülüğünde, Darülmuallimîn-i Rüşdî adıyla ilk öğretmen okulu açılmıştır.
Darülmuallimîn-i Rüşdî, rüşdiyelere öğretmen yetiştirmek için açılmıştır. İlkokullara öğretmen yetiştirecek olan ilk öğretmen okullarının başlangıcı sayılabilecek Darülmuallimîn-i Sıbyan da, 1868 yılında Maârif Nâzırı Saffet Paşa zamanında öğretime başlamıştır.
Bu dönemde Sıbyan Mektepleri, Medreseler ve Enderun Mekteplerinde verilen Geleneksel Eğitim ile batı kaynaklarına dayanan Tanzimat Eğitimi yan yana yapılmıştır.
Tanzimat döneminde, batı yöntemlerine göre şekillenen eğitimin genel yapısı şu başlıklar altında ele alınabilir:
1. İlköğretim
Bu dönemde ilkokul ve ortaokul birlikte düşünülüp ele alınacak olursa, ilköğretimdeki kurumlaşmanın şöyle olduğu görülür:
Sıbyan Mektepleri: 1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi ile sıbyan mekteplerinde, öğretim süresi, öğretim yaşı, finansman, program, yöntem, eğitim araç ve gereçleri gibi temel konularda, yeni düzenlemelere gidilmiştir. Nizamnameye göre, yöre şartları uygun olduğu takdirde, kızlar için Sıbyan okullarının tahsisi öngörülmüştür. Bu okullarla ilgili gelişme, daha önce verilmiştir.
Rüşdiyeler: Sıbyan mektepleri ile askerî okullar arasında yer alan Rüşdiyeler, 1838'de açılmaya başlamıştır. Osman Ergin, Sıbyan mekteplerini ana okul, Rüşdiyeleri de ilkokul olarak göstermişse (Ergin,1977:425) de, Rüşdiyeleri, ilköğretimin ikinci kademesi (orta okul) olarak kabul eden eğitimciler çoğunluktadır (Koçer,1987:73;Akyüz,1982b:100). 1869 tarihli Nizamname'de Rüşdiyelerin 500 evi geçen kasabalarda kurulacağı, öğretim süresinin 4 yıl olduğu, Sıbyan mekteplerini bitirenlerin bu okullara sınavsız gireceği ve bazı şartlar dahilinde kız Rüşdiyelerin açılacağı yer almıştır.
Mektep-i Maârif-i Adliye, özellikle sivil memur yetiştirmek amacıyla 1938'de açılan, Rüşdiye düzeyinde bir okuldur.
Mekteb-i Ulûm-ı Ebediye de 1938'de Rüşdiye düzeyinde sivil okullardandır.
Darülmaârif, 1850'de Sultan Abdülmecid'in annesi Bezmiâlem Valide Sultan tarafından yaptırılan ve rüşdiyeler arasında düzeyi daha yüksek olan bir okuldur.
2. Genel Orta Öğretim
Genel orta öğretim kurumları olarak, şu okullar bulunmaktadır:
1862 tarihinde Maârif Nâzırı Kemal Efendi'nin teşebbüsüyle önce Mekteb-i Aklâm, sonra adı Mahrec-i Aklâm olan ve Rüşdiyelerin üzerinde üç yıllık bir okul açılmıştır. Okulun amacı, memur yetiştirmektir.
1868'de Mekteb-i Umûmî-i İdadî (Mekteb-i Sultanî), Galatasaray binasında öğretime başlamıştır. Bu tarihe hükümet dairelerine memur; yüksek tahsil, meslek ve ihtisas mekteplerine öğrenci hazırlayan kurumlar, ancak Mekteb-i Maârif-i Adliye ve Mekteb-i Ulûm-ı Ebediye ile Darulmaârif ve Mahrec-i Aklâm idi. Ayrıca idadî mektebi yoktu (Ergin,1977:495).
İdadîler: İdadî okulları, rüşdiye okullarında öğrenimlerini bitirmiş müslüman ve gayr-ı müslim çocukların karma olarak öğreinm ve eğitim görmeleri için kurulmuştur (MUN, mad. 33). 1000 evden fazla olan hal ve yerlerinin önemine göre, gerekli görülen kasabalarda, birer idadî okul açılır ve öğretim süresi 3 yıldır (MUN, mad. 34 ve 38).
İlk Mülkî İdadî (Koçer,1987:103) 1873'de ve illerde de iki yıl sonra (Yanya Vilâyetine bağlı Yenişehir- Mora'da ilk İdadî okulu açılmıştır (Akyüz,1982b:111). Bugünkü Vefa Lisesi'nin temeli olan Darulmaârif, 1873'de sivil idadî olarak teşkilâtlandırılmıştır (Koçer,1987:103).
Sultanîler: İlk Sultanî, yukarıda sözü edilen 1868'de Galatasaray'da kurulmuş olan Mekteb-i Sultanî'dir.
1868 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi'ne göre, her ilde merkezi olan şehir ve kasabalarda bir Sultanî okulu açılması öngörülmüştür. Öğretim süresi 6 yıldır. Programı itibariyle okul, kısm-ı âdî (3 yıl) ve kısm-ı âlî (3 yıl) kademelerine ayrılır. Öğrencileri, yatılı ve gündüzlü (ve yalnız derslerde bulunmak için dışarıdan) olacak ve hepsi belirli ücret ödeyeceklerdir.
