| |
Yard. Doç. Dr. Etem Levent
Tanzimat dönemi öncesinde batı anlayışına göre
bir eğitim sistemi kurulurken, önce yüksek okullardan işe başlanmıştır.
Bunlar, Mühendishâne-i Bahrî-i Hümayûn, Mühendishâne-i Berr-i
Hümayûn, Tıbhâne-i Âmire ve Cerrahhâne-i Ma'mûre ve Mekteb-i Harbiye'dir.
Ancak, batı metotları ile çalışan okullar çoğaldıkça, örgün eğitimin
alt kademeleri de oluşmuş; böylece yüksek eğitim yapmak amacıyla
açılan okullar, zamanla hedeflerini gerçekleştirir duruma gelmişlerdir.
Batılı metotlarla eğitim yapan okulların öğretmen ihtiyacını karşılamak
üzere, 1848'de Kemal Efendi'nin öncülüğünde, Darülmuallimîn-i
Rüşdî adıyla ilk öğretmen okulu açılmıştır.
Darülmuallimîn-i Rüşdî, rüşdiyelere öğretmen yetiştirmek için
açılmıştır. İlkokullara öğretmen yetiştirecek olan ilk öğretmen
okullarının başlangıcı sayılabilecek Darülmuallimîn-i Sıbyan da,
1868 yılında Maârif Nâzırı Saffet Paşa zamanında öğretime başlamıştır.
Kızların okuması fikrini 1850'de ilk defa ortaya atan Kemal Efendi
olmuştur. Ancak uzun mücadelelerden sonra, bu fikrini 1858'de
gerçekleştirerek, ilk İnas (Kız) Rüşdiyelerini kurmuştur.
Tanzimat döneminde, Din Eğitimi ile Tanzimat Eğitimi, ayrı okullar
ve kurumlarca verilmiş ve farklı programlar uygulanmıştır.
Osmanlı döneminde eğitim alanında ilk kurumsal yenileşme hareketi,
1773 yılında başlamıştır. Batılı tarzda eğitim, hem öğretim programlarını,
dolayısıyla muhtevayı, hem de öğretim yöntemi ile ders araç ve
gereçlerini kapsadığı görülmüştür. O dönemde öğretimde, yeni yöntemin
(usûl-i cedide) kullanılması, bazı eğitimci ve yöneticilerin önderliğiyle
olmuştur.
Tanzimat döneminde eğitim kademeleri ve bazı okullarındaki öğretim
programları şöyleydi:
GELENEKSEL EĞİTİM PROGRAMLARI
1. Mekteb-i Sıbyan Programı
a. Kur'an-ı Kerim, b. İlmihal (İman, Abdest, Namaz gibi konularda
temel dinî bilgiler), c. Yazı (Ergin,1977:85-86; Koçer,1987:8).
2. Medrese Programı
Tanzimat döneminde, İslâm dini, İslâm hukuku, Edebiyat öğretimi
yapan genel medreselerin yanında, bazı ihtisas medreseleri de
vardı: Dâru'l-Hadis, Daru't-Tıp, Dâru'l-Mesnevî, Dâru'l-Kuzat
ve Dâru'l-Kurra gibi (Ergin,1977:140 vd.).
Medreselerin Hâriç/İlkokul)+Dâhil/Ortaokul (İlköğretim), Tetimme
(Orta Öğretim) ve Sahn(Üniversite) (Atay,1983:87 ve 98) olarak
isimlendirilen kademelerinde çeşitli ders programları uygulanıyordu.
Bu programlarda eğitim seviyesine göre değişen Sarf ve Nahiv (gramer/dilbilgisi)
başta olmak üzere, Tefsir, Hadis, Akaid/Kelâm, Fıkıh, Usul-i Fıkıh,
Mantık, Belâgat gibi dersler yer alıyordu.
1853'de kadı nâibi (vekil) yetiştirmek üzere, Meşihat'a bağlı
Muallimhâne-i Nüvvâb açıldı. 1884'den sonra okulun adı, Mekteb-i
Nüvvâb, 1910'da da Mekteb-i Kuzât oldu.
3. Enderun Mektebi Programı
1292/1875 tarihinde Enderun Mektebi'nin Mekteb-i İbtidâiye'sinde,
Kur'an-ı Kerim, Ulûm-ı Dîniyye, Resâil-i Türkiye ve Ta'lim-i Sülüs
dersleri okutmaktaydı.
Mekteb-i İbtidâiye'den sonra yine branşlara göre eğitim devam
ediyordu. Topkapı Sarayı Müzesi arşiv belgesi D 4783/3'e göre
Mekteb-i Edebiyye'nin beş yıl olduğu anlaşılmakta ve ilk yıl,
Ulûm-ı Dîniyye, Kavâid-i Türkiye ve Hatt-ı Sülüs ve son yıl da
Edebiyat-ı Türkiye, Farisî, Tarih, İnşâ/Yazı/Kompozisyon, Hesab,
Hendese/Geometri, Resim, Hatt-ı Sülüs ve Hatt-ı Rik'a dersleri
görülüyordu (Akkutay,1984:139-143).
TANZİMAT EĞİTİMİ PROGRAMLARI
Tanzimat döneminde eğitim sisteminde esas düzenleme, 1869 tarihli
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi ile yapılmıştır. Bu Nizamnameye göre,
İlköğretim, Ortaöğretim ve Yüksek Öğretim programları, aşağıdaki
gibi düzenlenmiştir.
1. İlköğretim
a. Sıbyan Mektebleri Programı
Sıbyan Mekteblerinin öğretim süresi 4 yıl olup (MUN, mad.6), şu
dersler okutulmaktaydı:
1) Usûl-i cedide ile Alfabe/Elifba, 2) Kur'an-ı Kerim, 3) Tecvid,
4) Ahlâk üzerine yazılmış küçük kitaplar, 5) İlmihal/Din Dersleri,
6) Yazı, 7) Aritmetik, 8) Kısa Osmanlı Tarihi, 9) Kısa Coğrafya,
10) Faydalı Bilgiler (MUN, mad. 6).
b. Rüşdiye Mektepleri Programı
Rüşdiye Mekteplerinin öğretim süresi 4 yıldı ve aşağıdaki dersler
öğretilmekteydi:
1) Din Dersleri Başlangıcı, 2) Türkçe Gramer/ Lisan-ı Osmanî Kavâidi,
3) İmlâ ve Yazı, 4) Yeni Düzenlemeyle Arapça ve Farsça Gramer,
5) Aritmetik, 6) Geometrik Çizimler, 7) Geometri Başlangıcı, 8)
Genel Tarih ve Osmanlı Tarihi, 9) Coğrafya, 10) Beden Eğitimi,
11) Okulun bulunduğu yerde en çok kullanılan dil (MUN, mad. 23).
Kız Rüşdiye Okullarında, erkek rüşdiye okullarından farklı olarak,
1) Yardımcı Nakış Resmî, 2) Seçme Edebî Parçalar, 4) Ev İdaresi,
5) Dikiş ve Müzik (zorunlu değildi) dersleri (MUN, mad. 29) vardı.
2. Orta Öğretim
a. İdadî Mektepleri Programı
İdadî mekteplerinin öğretim süresi, 3 yıldı ve şu derslerin öğretimi
yapılmaktaydı:
1. Yazı, 2. Fransızca, 3. Osmanlı Kanunları, 4. Mantık, 5. Cebir,
6. Matematik ve Ticarî Aritmetik, 7. Geometri ve Ölçme, 8. Fizik,
9. Ekonomi, 10. Coğrafya, 11. Tarih, 12. Fen Dersleri, 13. Kimya
ve Resim (MUN, mad. 38).
b. Sultanî Okulları Programı
Sultanî okullarında okunacak dersler, iki kısımdı. Biri alt, diğeri
yüksek kısım olup, alt kısımdakiler, idadî okullarında okutulan
derslerdi. Yüksek kısım da iki bölüme ayrılmıştı. Bunlardan biri
Edebiyat, diğeri Fen idi. Bu yüksek kısma göre, Sultanî okullarının
öğretim süresi, 3 ve alt kısım ile 6 yıldı.
Yüksek kısımın dersleri, aşağıda gösterilmiştir:
Fen Bölümü: 1. Tasarı Geometri, Simetri, Cebir ve Cebirin Geometriye
Uygulanması, 2. Düzlem ve Küresel Geometri, 3. Kozmografya, 4.
Fizik ve Kimya'nın Sanayi ve Tarıma Uygulanması, 5. Fen Dersleri,
6. Arazi Plânlaması.
Edebiyat Bölümü: 1. Türkçe-Yazı, 2. Arapça ve Farsça'dan Metinler,
3. Meânî, 4. Fransızca, 5. Ekonomi, 6. Milletler Hukuku, 7. Tarih
(MUN, mad. 46).
3. Yüksek Okullar Programı
Yüksek Okullar, erkek ve kız öğretmen okulları ve Darülfünûn ile
fen ve çeşitli sanayi okullarından meydana geliyordu (MUN, mad.
51).
Darülmuallimîn (Erkek Öğretmen Okulu) Programı:
Darülmuallimîn, üç bölüme ve her bölüm, biri Edebiyat, diğeri
Fen olmak üzere iki sınıfa ayrılmıştı. Birinci bölüm Rüşdiye,
ikinci bölüm İdadîye, üçüncü bölüm Sultanîlere öğretmen yetiştirmekteydi
(MUN, mad. 52).
a. Rüşdiye Bölümü
Edebiyat Sınıfı: 1. Türkçe-Yazı, 2. Yeni Usûle göre öğretim metoduna
sahip olacak derecede Arapça ve Farsça, 3. Her cemaatin kendi
dili, 4. Genel Tarih.
Fen Sınıfı: 1. Geometri çizimler, 2. Aritmetik, 3. Defter Tutma
Usûlü, 4. Geometri, 5. Ölçme, 6. Cebir.
Bütün bölüm ve sınıflardaki derslerin, her cemaatin kendi dili
ile öğretilmesi kararlaştırılmıştı. Rüşdiye bölümünün öğretim
süresi, 3 yıldı (MUN, mad. 54).
b. İdadî Bölümü
Fen Sınıfı: 1. Fen Dersleri, 2. Tasarı Geometri ve Simetri, 3.
Cebir, 4. Fizik, 5. Kimya, 6. Resim.
Edebiyat Sınıfı: 1. Arapça ve Farsça'dan Tercüme, 2. Türkçe Şiir
ve Yazı, 3. Fransızca, 4. Osmanlı Kanunları, 4. Mantık, 5. Ekonomi
(MUN, mad. 54).
İdadiye bölümünün öğretim süresi, 2 yıldı (MUN, mad. 55).
c. Sultaniye Bölümü
Fen Sınıfı: 1. Düzlem ve Küresel Geometri, 2. Cebirin Geometriye
Uygulanması, 3. Koni Kesitleri, 4. Mekanik, 5. Astronomi, 6. Kimyanın
Sanayi ve Tarıma Uygulanması, 7. Fen Dersleri, 8. Jeoloji, 9.
Arazi Plânlaması, 10. Resim.
Edebiyat Sınıfı: 1. Türkçe Yazı-Şiir, 2. Arapça ve Farsça, 3.
Meânî, 4. Türkçe'den Fransızca'ya ve Fransızca'dan Türkçe'ye Tercümeler,
5. Milletler Hukuku.
Sultaniye bölümünün öğretim süresi, 3 yıldı (MUN, mad. 56).
d. Darülmuallimât (Kız Öğretmen Okulu) Programı
Darülmuallimât'ın biri Sıbyan, diğeri Rüşdiye okullarına öğretmen
yetiştiren iki bölümü vardı (MUN, mad. 68). Sıbyan bölümünün öğretim
süresi, 2 yıl; Rüşdiye bölümünün öğretim süresi ise, 3 yıldı.
Sıbyan Bölümü: 1. Din Dersleri Başlangıcı, 2. Türkçe Gramer, 3.
Öğretim Usûlü, 4. Lisan, 5. Ahlâk üzerine yazılmış küçük kitaplar,
6. Aritmetik ve Defter Tutma Usûlü, 7. Osmanlı Tarihi ve Coğrafyası,
8. Faydalı Bilgiler, 9. Müzik, 10. Dikiş ve Nakış.
Sıbyan bölümünde her cemaatin kendi dili ile öğretim yapması hükme
bağlanmıştı (MUN, mad. 69).
Rüşdiye Bölümü: 1. Din Dersleri Başlangıcı, 2. Türkçe Gramer,
3. Arapça ve Farsça, 4. Lisan (Her cemaatin kendi dili), 5. Ahlâk,
6. Ev İdadîsi, 7. Tarih ve Coğrafya, 8. Matematik ve Tabiî Bilimler
Başlangıcı, 9. Resim, 10. Müzik, 11. Ev İdaresi ile ilgili çeşitli
işlemler.
Rüşdiye bölümünde her cemaatin kendi dili ile öğretim yapması
belirlenmişti (MUN, mad. 70).
e. Üniversite / Darülfünûn Programı
Üniversitenin biri, Felsefe ve Edebiyat, ikinci Hukuk, üçüncüsü
de Tabiî ve Matematik Bilimlerinin öğretimine mahsus, üç bölüm
bulunuyordu (MUN, mad. 80).
1) Felsefe ve Edebiyat Bölümü: 1. Psikoloji, 2. İnsan Bedeninin
Yapısı, 3. Lojik, 4. Din Felsefesi, 5. Ahlâk, 6. Hukuk, 7. Tarih,
8. Arapça, Farsça, Türkçe, Fransızca, Yunan, ve Latin dilleri
ile belli başlı dilerin uygulanmasına dair Genel Gramer, 9. Aruz
Vezni, 10. Genel Tarih, 11. Eski Eserler, 12. Eski Paraları Tanıma
(MUN, mad. 81).
2) Hukuk Bölümü: 1. Fıkhın Muameleler Bahsi ve Fıkıh Usûlü, 2.
Roma Hukuku, 3. Fransızların İnsan Hukuku Kanunu, 4. Adlî Hukuk
ile İlgili Mahkeme Usûlleri, 5. Kara Ticareti, 6. Deniz Ticareti,
7. Devletin Ticareti, 8. Cinayet Mahkemesi Usûlü, 9. Mülk Hukuku,
10. Milletler Hukuku (MUN, mad. 82).
3) Matematik ve Tabiî Bilimler Bölümü: 1. Kozmografya, 2. Fizik,
3. Kimya, 4. Jeoloji, 5. Madenler Bilimi, 6. Botanik, 7. Zeoloji,
8. Geometri, 9. Trigonometri, 10. Geometrinin Cebire Uygulanması,
11. Geometrik Çizimler, 12. Simetri, 13. Türev ve İntegral, 14.
Uygulanmış Mekanik, 15. Tabiat Bilimleri Tarihi, 16. Matematik,
17. Arazî Ölçümü (MUN, mad. 83).
Her bölümün öğretim süresi, mezuniyet diplomasını alacaklar için
3, müderris/ profesör olacaklar için 4 yıl olacağı, Nizamname'de
belirtilmişti (MUN, mad. 85).
SONUÇ
Tanzimat döneminde, Geleneksel Eğitim (Din Ağırlıklı Eğitim) ile
Tanzimat Eğitimi, ayrı okul ve kurumlarca verilmiş ve farklı programlar
uygulanmıştır.
Osmanlı döneminde eğitim alanında ilk kurumsal yenileşme hareketi,
1773 yılında başlamıştır. Batılı tarzda eğitimin, hem öğretim
programlarını, dolayısıyla muhtevayı, hem de öğretim yöntemi ile
ders araç ve gereçlerini kapsadığı görülmüştür. O dönemde öğretimde,
yeni yöntemin (usûl-i cedide) kullanılması, bazı eğitimci ve yöneticilerin
önderliğiyle olmuştur.
Tanzimat döneminde Batılı yöntemlere göre şekillenen okul ve kurumlar,
sayı ve yöntem açısından başarılı olduğu gibi, mahallelere kadar
yayılmış olan din eğitimi veren mektep ve müesseselerin de, program
ve ilim dalları itibariyle tüm eğitim sistemini etkisinde bulundurduğu
anlaşılmaktadır.
KAYNAKLAR
Akkutay, Ü. (1984). Enderun Mektebi. Ankara: Gazi Eğitim Fakültesi
yayınları No: 4.
Akyüz, Y. (1982). Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1982'ye). Ankara:
AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi yayınları, No: 114.
____. (1991). Tanzimat Dönemi Eğitiminin Özellikleri Tanzimat'ın
150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu (Bildiriler). Ankara: Millî
Kütüphane yayınları: 5.
Atay, H. (1983). Osmanlılarda Yüksek Din Eğitim Medrese Programları-İcazetnameler-Islahat
Hareketleri. İstanbul: Dergâh yayınları: 99.
Ergin, O. (1977). Türk Maârif Tarihi. İstanbul: Eser Matbaası.
Koçer, H. A. (1987).Türkiye'de Modern Eğitimin Doğuşu. Ankara:
Uzman yayınları:1.
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi,1869 (MUN).
Özalp, R. (1982). Millî Eğitimle İlgili Mevzuat (1857-1923). İstanbul:
Millî Eğitim Basımevi.
Özalp, R. ve Ataünal, A. (1977). Türk Millî Eğitim Sisteminde
Düzenleme Teşkilâtı. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
|
|
Etem Levent
Öğrenciler 
