| |
Yard. Doç. Dr. Etem Levent
Tanzimat dönemi, Sultan Abdülmecid zamanında,
sadrazam Mustafa Reşit Paşanın ısrarlı mücadeleleri sonucunda
hazırlanıp ve gene kendisi tarafından 3 Kasım 1839 günü okunan
"Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayûnu)" ile başlayıp,
I. Meşrutiyet'in ilânına (1876) kadar süren dönemi kapsamaktadır.
Tanzimat Fermanı ilân edildiği şartlar içerisinde ele alındığı
zaman, genel olarak devletin idarî, malî, adlî gibi çeşitli yönlerde
ve kurumlarında yapılması gerekli görülen yenilik hareketlerini
ifade eder. Ancak yapılması düşünülen ıslahatlar, çok azınlıkta
kalan bürokratların dışında, halkın genel kabulünü görmemiştir.
Bunun başlıca sebebi olarak, Tanzimat Fermanı'nın sosyal yapının
gelişmesi sonucu ortaya çıkan veya daha açık bir ifadeyle, millî
tepkinin bir ürünü olmaktan çok, dış tesirlerin telkin ve tavsiye
ettiği bir ıslahat teşebbüsü olmasından (Hazır,1991:230) kaynaklandığı
gösterilmektedir.
Tanzimat Fermanında, eğitimle ilgili bir kelimeye dahi yer verilmemiştir.
Ancak devlet adamları, eğitimin önemini kavramışlar, bunu uygulamada
da göstermişlerdir. Ahmet Cevdet Paşa'nın belirttiğine göre, Reşit
Paşa ve arkadaşlarının amacı, örgün ve yaygın eğitim yoluyla,
başka bir deyişle okullar açarak ve halk eğitimini gerçekleştirerek,
Devleti Avrupa'nın yeni Usûllerine göre tanzim etmekti (Akyüz,1991:389).
Ülkemizde çeşitli kademelerdeki eğitim kurumlarının geliştirilmesiyle
ilgili çalışmalar ve kültür faaliyetlerinin daha iyi bir şekilde
düzenlenmesi ve yürütülmesi, 1857 yılında Maârif Nezareti'nin
kurulmasıyla başlamıştır.
Bu Nezaret'in merkez teşkilâtı ile bağlı kuruluşların işleyiş
düzenini sağlayan kanunlar, irade-i seniyyeler, nizamnameler,
kararnameler, yönetmelikler ve programların önemli bir kısmı,
yine bu dönemde hazırlanmış ve yürürlüğe konmuştur (Özalp,1982).
Bu dönemdeki eğitimin hukukî temelleri, şu başlıklar altında ele
alınabilir.
Eğitimin Hukukî Temelleri
1. Islahat Fermanı
1856 tarihli Islahat Fermanı ile azınlıklar, cemaat olarak okullar
açma ve geliştirmeye izinli sayılmışlardır. Ferman'da aynen şöyle
denilmektedir:
"... Her bir cemaat, maârif, hiref ve sanayiye dair milletçe
mektepler açmağa, mezun olup, fakat bu makûle, Mekâtib-i Umûmiyenin
Usûl-i tedris ve muallimlerinin intihâb-ı âzası, taraf-ı şahânemden
mensub muhtelit bir Meclis-i Maârifin nezaret ve teftişi tahtında
olması...(Tanilli,1976:14) ".
2. İrade-i Seniyye
Tanzimat döneminde eğitimle ciddi olarak ilgilenilmesi, 1846 yılında
Sultan Abdülmecid'in bir Hatt-ı Hümayûn'u ile başlar. Bu fermanda,
şu tedbirlerin alınması istenmiştir:
a. Halkın cehaleti giderilmeli, eğitimi sağlanmalıdır.
b. Her düzeyde eğitim ve meslekî eğitim ele alınmalıdır.
c. Dine uygun olduğu kadar, dünya için de geçerli bir eğitim verilmelidir.
d. Okullar, ülkenin uygun olan her yerinde açılmalıdır (Akyüz,
1982:105-106; Özalp,1982:3-5 ).
e. Sürekli görev yapacak bir Maârif meclisi kurulmalı ve eğitim
işleri, bu meclis tarafından düzenlenip yürütülmelidir.
f. Bir Darülfünûn inşaa edilmelidir (Özalp,1982:3-4).
3. Nizamnameler
Tanzimat döneminde eğitimle ilgili birçok Nizamname yayınlanmıştır
(Özalp,1982). Ancak bu Nizamnamelerden, eğitim sistemini bir bütünlük
içinde ele alan, Saffet Paşa'nın Maârif Nâzırlığı zamanında, 1869
yılında çıkarılan Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi (MUN)'dir. Bu belge,
şu bölümlerden oluşmaktadır (Özalp ve Ataünal,1977:549-583).
1. Bölüm: Genel okullar (Mekâtib-i Umûmiye) ve özel okullar (Mekâtib-i
Husûsiye). Genel Okullar da;
. Sıbyan Okulları (ve Kız Sıbyan Okulları),
. Rüşdiye Okulları (ve Kız Rüşdiye Okulları),
. İdâdî Okulları (Mekâtib-i İdâdiye),
. Sultanî Okullar (Mekâtib-i Sultanîye),
. Yüksek Okullar (Mekâtib-i Âliye),
. Erkek Öğretmen Okulu (Darulmuallimîn),
. Kız Öğretmen Okulu (Darulmuallimât),
. Üniversite (Darülfünûn)
gibi ilköğretim, orta öğretim ve yüksek öğretim kademelerindeki
okullardan meydana gelmektedir.
2. Bölüm: Maârif Büyük Meclisi (Meclis-i Kebir-i Maârif):
. Bilim Dairesi,
. Yönetim Dairesi.
3. Bölüm: İmtihanlar, diplomalar ve yetkiler.
4. Bölüm: Öğretmenler.
5. Bölüm: Malî İşler.
1869 Nizamnamesinden başka, eğitimle ilgili bazı Nizamnameler
de şunlardır (Özalp,1982:136-268).
. Darülmuallimîn Nizamnamesi (1851),
. Mekteb-i Sanayi Nizamnamesi (1868),
. Islahhanelere Dâir Nizamname (tarihsiz),
. Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiye Nizamnamesi (1870),
. Cemiyet-i Tedrisiye-i İslâmiye Nizamnamesi (1871).
4. Ta'limatnameler
Tanzimat döneminde eğitimle ilgili yayınlanan hukuki dökümanlardan
biri de Ta'limatlar (yönerge)dır. Bunlardan iki Ta'limat, tarih
açısından önem arzetmektedir. Biri, 1847'de çıkarılan Sıbyan Mektepleri
hocalarıyla ilgili Ta'limat'dır. Bu ta'limatta Sıbyan mekteplerinin
amaçları arasında, çocuklara okuma yanında, yazının da öğretilmesi
gerektiğinin yer alması, çok önemli bir gelişmedir. Çünkü geleneksel
sıbyan mekteplerinde çocuklara genellikle yazı öğretilmiyordu
(Akyüz,1982:106).
Diğeri, 1875 yılında yayınlanan ve uzun bir orjinal başlığı olan
Ta'limat'tır:
"Der-Saâdet ve Bilâd-ı Selâsede Bulunan Mekâtip-i Sıbyaniyenin
İdaresi için Ahalice İntihap Olunacak Âzadan Mürekkep Olmak Üzere
Teşkil Olunacak Mecalis-i Tedrisiye ve Şubelerinin Sureti Teşkili
ile Vazifeleri Hakkında Ta'limat'tır" (Özalp, 1982:672-677).
Ta'limat, İstanbul ve üç belde de (Üsküdar, Galata ve Eyüp) bulunan
Sıbyan Okullarının İdaresi için, halkça seçilecek üyelerden oluşmak
üzere, teşkil edilecek Öğretim Kurulları (Meclisleri) ve Şubelerinin
Kuruluşu ve Görevleri hakkındadır.
Eğitim Teşkilâtı
Uzun yıllar Osmanlı mülkî idaresi, Eyalet, Sancak, Kaza, Nahiye
ve Köy İdareleri olarak ele alınmıştır (Oğuz,1986:7). Mülkî idarede,
batı anlamında ilk ve en önemli reform hareketi, 3 Kasım 1839
tarihli Gülhane Hatt-ı Hümâyunu ile başlamıştır. Daha sonra 1856
yılında ilân edilen Islahat Fermanı ve nihayet 1864 yılında çıkarılan
Teşkîl-i Vilâyet Nizamnamesi ile mülkî idare, aşağı yukarı bugünkü
yapıya kavuşmuştur.
Teşkîl-i Vilâyet Nizamnamesi ile vilâyetler livâlara (sancak),
livâlar da kazalara ayrılmış bulunuyordu. 1870 tarihli İdare-i
Umûmiye-i Vilâyet Nizamnamesi ile de, vilâyetler livâlara, livâlar
kazalara, kazalar nâhiyelere, nâhiyeler de karyelere (köy) ayrılmıştır
(Oğuz,1986:17-21). Maârifteki teşkilâtlanma da şu şekilde gelişmiştir:
1. Meclis-i Umûr-ı Nâfia
1838'de kurulan Meclis-i Umûr-ı Nâfia, eğitim sistemimizin düzenleme
işleriyle görevli ilk organı olduğu söylenebilir. Her çocuğun
mesleğe atılmasında ilgi, istidat ve kabiliyyetlerinin göz önünde
tutulmasını ve buna göre bir eğitim ve öğretim tarzı izlemesi
gerektiğini; eğitimde maddi cezanın kaldırılmasını belirten bu
Meclisin, eğitim kurumlarının düzenlenmesi konusunda hazırladığı
ve Padişahın uygun gördüğü teklifler şöyledir (Özalp ve Ataünal,1977:4).
a. Bu kurumların eğitim ve öğretim düzeninde görülen aksaklıkların
giderilmesi,
b. Öğrencilerin sınıflara ayrılması,
c. Birinci kademenin ilk sınıflarında çocuklara yalnız okuma öğretilmesi,
d. İkinci kademedeki sınıflarda Türkçe öğretim yapılması,
e. İkinci kademeden mezun olanların Mekâtib-i Âliye'ye (Yüksek
dereceli okullar) girebilmeleri.
2. Mekâtib-i Rüşdiye Nezareti
1839 yılında Evkâf-ı Hümâyun Nezareti içinde ve Meşihat makamının
denetimi altında, Mekâtib-i Rüşdiye Nezareti kuruldu. Bu tarihte
rüşdiyeler henüz açılmamış olduğundan, yetkileri, Mekteb-i Maârif-i
Adliye ve Sıbyan Mektepleri yönetmekte sınırlanmıştı (Özalp ve
Ataünal,1977:5).
3. Meclis-i Maârif-i Muvakkat
Eğitim alanında yapılması kararlaştırılan ıslahatı gerçekleştirmek,
okul sayılarını artırmak, eğitim ve öğretim bakımından lüzumlu
nizamları koymak üzere 1845 yılında bir Meclis-ı Maârif-i Muvakkat
(Geçici) kuruldu.
4. Meclis-i Maârif-i Umûmiye
1846 yılında, doğrudan doğruya ve sürekli olarak eğitim işlerini
düzenlemek üzere Meclis-i Maârif-i Umûmiye kurulmuştur. Bu meclisin,
aynı yıl sıbyan mekteplerinin ıslahı ile ilgili hazırladığı bir
yönetmelikte, dayak cezasının yasaaklandığı, 7 yaşına giren her
çocuğun okula devam mecmuriyeti, öğrenim süresinin 4 yıl olduğu,
sadece 4. Yıl sonunda imtihan yapılacağı ve başarılı olanların
rüşdiyelere girebilecekleri konularında hükümler yer almıştır.
5. Mekâtib-i Umûmiye Nezareti
Meclis-i Maârif-i Umûmiye'nin gösterdiği lüzum ve aldığı karara
göre, o tarihine kadar Evkâf Nezareti'nin yönetiminde bulunan
okulları ayrı bir idareye bağlamak üzere, 1846 yılında ve genel
müdürlük seviyesinde, eğitim teşkilâtımızın çekirdeğini oluşturan
Mekâtib-i Umûmiye Nezareti kuruldu (Özalp ve Ataünal,1977:4-5).
Yönetimi, vak'anüvis Esat Efendi'ye verildi (Akyüz,1982:126).
6. Encümen-i Dâniş
Geçici Maârif Meclisi'nin aldığı karar gereğince, açılacak Darülfünûn'da
okutulacak fen kitaplarını yazadırmak ve Türkçe'ye çevrilecek
kitapları belirlemek üzere, 1851'de Encümen-i Dâniş adında bir
akademi kuruldu. Fransız akademilerinin örnek alındığı bu akademinin
40. Asil ve J.W.Redhouse, Tarihçi Hammer, Fransız dil bilgini
Bianchi gibi ünlü kişilerle, Türk, Rum, Ermeni ve yabancılardan
oluşan 30 fahrî üyesi bulunuyordu. Fuad Paşa ile Ahmet Cevdet
Paşa'nın birlikte hazırladıkları Kavâid-i Osmâniye adlı kitap,
bu Encümen tarafından kabul edilen ilk eserdir. Encümen-i Dâniş,
1862'de kaldırıldı (Özalp ve Ataünal,1977:6).
7. Maârif-i Umûmiye Nezareti
Meclis-i Vükalâ'ya (Bakanlar Kurulu) dahil bir Nâzır tarafından
yönetimi sağlanmak üzere, 1857 yılında Maârif-i Umûmiye Nezareti
kuruldu.Bu tarihten itibaren, bugünkü Millî Eğitim Bakanlığı'nın
görevlerini yürüten bir teşkilâtın ülkemizde tam anlamıyla faaliyete
geçtiği görülmektedir. İlk Maârif Nâzırı Abdurrahman Sami Paşa
ve ilk müsteşar da bilim adamı Hayrullah Efendidir (Akyüz,1982:126-317).
Nezaretin kuruluşundan dört yıl sonra, 1861'de, ilgili Nezaretin
görev ve yetkilerini ilk olarak tespit eden ve Millî Eğitim esaslarını
ortaya koyması bakımından büyük önem taşıyan bir Ta'limat yayınlanmıştır.
8. Maârif-i Umûmiye Heyeti
1864 yılında Meclis-i Maârif ile Meclis-i Muhtelit (karma) lâğvedildi.
Bunların yerine, biri Mekâtib-i Sıbyan-ı Müslime, diğeri Mekâtib-i
Rüştiye ve İlmiye adı altında iki komisyon halinde ve Nasırın
başkanlığında yeni bir Maârif-i Umûmiye Heyeti kuruldu. Iki kol
halinde faaliyet göstermeleri uygun görülen dairelerden birine
Daire-i Mekâtib-i Husûsiye ve diğerine Daire-i Mekâtib-i Umûmiye
denildi (Özalp ve Ataünal,1977:8).
9. Telif ve Tercüme Dairesi
Millî Eğitim işlerinin önemli bir bölümünü teşkil eden okul ders
kitaplarının hazırlanmasında daha verimli bir çalışma sağlanabilmesi
için, 1866 yılında Maârif Nezareti bünyesinde, Telif ve Tercüme
Dairesi adı ile yeni bir organ kuruldu.
1870 yılında hazırlanan Telif ve Tercüme Nizamnamesi ile, ilkokullara
ait ders kitapları yazdırılması işinin bir şartname ile belirlenmesi
ve gazetelerde yayınlanarak yarışma yoluyla kitap yazdırılması
hükmü getirildi. 35. mad.den oluşan bu yönetmelik, getirdiği yeni
hükümler bakımından Eğitim Tarihimizde telif ve tercüme işler
için ilk önemli belgedir (Özalp ve Ataünal,1977:8).
10. Meclis-i Kebir-i Maârif
Maârif Nezareti'nin Merkez ve Taşra Teşkilâtını ve işleyişini
kanuni bir statüye kavuşturan 1869 tarihli Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi
ile Maârif Nâzırı'nın başkanlığında ilmî ve idarî olmak üzere,
iki daireye ayrılan Meclis-i Kebir-i Maârif kuruldu. Osmanlı Devleti'nin
son günlerine kadar, kadrosu ve yetkileri, zaman daraltılıp genişletilerek
devam eden düzenleme organlarının temelini, bu Meclis teşkil etmiştir.
Vilayetlerde Meclis-i Kebir-i Maârif'in icra organı olmak üzere,
Maârif Müdürünün başkınlığında birer Maârif Meclisi kurulmuştur.
1869 tarihli Nizamname'nin hazırlanmasında Osmanlı Eğitim Sistemi'nin
Batı Ülkeleri örneklerine göre örgütlenmesi esasının kabul edildiği
görülmektedir.
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi:
1. Mecburi öğretim,
2. Okul türleri ve kademeleri,
3. Öğretim Usûllerinin düzenlenmesi,
4. Öğretmenlerin meslekî itabarları ve terfi şekilleri,
5. Millî Eğitim Merkez Teşkilâtının yeniden düzenlenmesi,
6. Vilayetlerde eğitim dairelerinin kurulması,
7. İmtihanlarla ilgili hükümler ve diplomalar,
8. Bilim kurumlarının çoğaltılması,
9. Eğitim finansmanı için halkın bağışta bulunmasının sağlanması,
gibi belli başlı konular bulunmaktadır. Beş bölümden oluşan ve
198 madde olan Nizamname'nin ikinci ve üçüncü bölümlerinde Nezaret'in
Merkez Teşkilâtı ile eğitim kurumlarının düzenlenmesine ve imtihan
işlerine yer verilmiştir.
1872 yılında Meclis-i Kebir-i Maârif'in ilmi ve idarî daireleri
birleştirilmiş ve üye sayısı da bir miktar azaltılmıştır (Özalp
ve Ataünal,1977:8-11).
Sonuç
Tanzimat Fermanı'nda, eğitimle ilgili bir konuya yer verilmemiştir.
Ancak devlet adamları, eğitimin önemini kavramışlar bunu uygulamada
da göstermişlerdir. Reşit Paşa, Ahmet Cevdet Paşa ve arkadaşlarının
amacı, örgün ve yaygın eğitim alanında, okullar açarak ve halk
eğitimini gerçekleştirerek, Devleti Avrupa'nın yeni usûllerine
göre tanzim etmek olmuştur.
Tanzimat döneminde eğitimle ciddi olarak ilgilenilmesi, 1846 yılında
Sultan Abdülmecid'in bir Hatt-ı Hümayûn'u ile başlamıştır. 1856
tarihli Islahat Fermanı ile azınlıklar, cemaat olarak okullar
açma ve geliştirmeye izinli sayılmışlardır. Bu dönemde eğitimle
ilgili birçok Nizamname yayınlanmıştır. Ancak bu Nizamnamelerden,
eğitim sistemini bir bütünlük içinde ele alan, Saffet Paşa'nın
Maârif Nâzırlığı zamanında, 1869 yılında çıkarılan Maârif-i Umûmiye
Nizamnamesi olmuştur. Bu Nizamname'nin hazırlanmasında Osmanlı
Eğitim Sistemi'nin Batı Ülkeleri örneklerine göre örgütlenmesi
esasının kabul edildiği görülmüştür.
Kaynaklar
Akkutay, Ü. (1984). Enderun Mektebi. Ankara: Gazi Eğitim Fakültesi
yayınları No: 4.
Akyüz, Y. (1982). Türk Eğitim Tarihi (Başlangıçtan 1982'ye). Ankara:
AÜ Eğitim Bilimleri Fakültesi yayınları, No: 114.
____. (1991). Tanzimat Dönemi Eğitiminin Özellikleri Tanzimat'ın
150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu (Bildiriler). Ankara: Millî
Kütüphane yayınları: 5.
Atay, H. (1983). Osmanlılarda Yüksek Din Eğitim Medrese Programları-İcazetnameler-Islahat
Hareketleri. İstanbul: Dergâh yayınları: 99.
Ergin, O. (1977). Türk Maârif Tarihi. İstanbul: Eser Matbaası.
Hazır, H. (1991). Tanzimat Fermanı'nın Anayasa Hukuku Açısından
Tahlili Tanzimat'ın 150. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu (Bildiriler).
Ankara: Millî Kütüphane yayınları: 5.
Kılıç, E. (1983). Yaygın Eğitim Cumhuriyet Döneminde Eğitim. İstanbul:
Millî Eğitim Bakanlığı yayınları, No: 91.
Koçer, H. A. (1987).Türkiye'de Modern Eğitimin Doğuşu. Ankara:
Uzman yayınları:1.
Maârif-i Umûmiye Nizamnamesi,1869 (MUN).
Mehmed S. (1996). Sicill-i Osmanî. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt
yayınları.
Milî Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı. (1985). Türkiye'de Yaygın
Eğitim. Ankara: Halk Eğitim Serisi: 2.
Oğuz, S. (1986). Osmanlı Vilâyet İdaresi ve Doğu Rumeli Vilâyeti.
Ankara: GÜ Gazi Eğitim Fakültesi yayınları, No: 11.
Özalp, R. (1982). Millî Eğitimle İlgili Mevzuat (1857-1923). İstanbul:
Millî Eğitim Basımevi.
Özalp, R. ve Ataünal, A. (1977). Türk Millî Eğitim Sisteminde
Düzenleme Teşkilâtı. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
Pakalın, M. Z. (1946). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü.
İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
Sırma, İ. S. (1991). Tanzimat Fermanının Tahlili Tanzimat'ın 150.
Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu (Bildiriler). Ankara: Millî
Kütüphane yayınları, No:5.
Tanilli, S. (1976). Anayasalar ve Siyasal Belgeler. İstanbul.
|
|
Etem Levent
Öğrenciler 
