Karşılıklı iletişim sırasında oluşan sorunların büyük bir bölümü, bizlerin olaylara ve davranışlara yönelttiğimiz bakış açısı ve yargılar nedeniyle oluşur. Özellikle çocukların davranışlarını yorumlarken, değerlerimiz ve eğitimden kaynaklanan yargı etiketleri ile tepkiler oluştururuz. Oysa önemli olan davranışlarla yargıları ayırabilmektir.

Örneğin; oyuncağını arkadaşlarıyla paylaşmak istemeyen çocuk,

Davranış; oyuncağını arkadaşına vermiyor,

Yargı; Bencil, düşüncesiz, paylaşmasını bilmeyen etiketler.

Sorunları ayırt edebilmek ve müdahalelerimizi gereken yerlerde doğru olarak yapabilmek için bir davranış penceresi çizelim.

Davranış penceresi

Kabul Edilir

Kabul Çizgisi

Kabul Edilemez

İzlediğimiz her kişinin davranışı, bu pencere içinde yer alır. Davranışların kabul edilip edilmemesi, bizlerin o davranışa tanık olduğumuzda yaşadığımız duygularla bağımlıdır. Davranış oluştuğunda olumsuz duygular yaşıyorsak, davranışı kabul etmeyiz. Olumlu duygular yaşıyorsak, o davranışı görmezden gelebiliriz.

Kabul Çizgisinin Değişkenliğini 3 Önemli Etken Doğurur :

1 - Ben                      2 - Çocuk                    3 - Çevre

İletişimde ifade hataları

Çocuklar ve yetişkinler arasında çıkan en büyük sorun, çocuğun veya gencin olumsuz davranışları sonunda oluşur. Gencin yapmış olduğu davranış yetişkin tarafından kabul edilmediğinde genellikle gösterilen tepkiler şöyledir: “Sen nasıl bunu yaparsın?  Ne lâf anlamaz çocuksun? Ne zaman adam olacaksın? Geri zekâlı!.....”  Bu çıkışmalar, kızgınlık ifadesidir. Burada özellikle kullanılan ifade tarzı kişiye yönelik  sen mesajı,  SEN-dilidir. Toplumumuzda kızgınlık ifadeleri genellikle sen dili ile yapılır.

Ancak sen dili ile yapılan ifadeler, kızgınlığın gerçek nedenlerini açıklamaz. Olumsuz davranışın karşıdaki üzerindeki belirgin etkileri açık değildir. Gençlerle yapılan mülâkatlarda, gençlerin çoğu zaman yetişkinlerin neden kızdıklarını pek anlayamadıklarını gösterir. Sen mesajında açık olan tek şey saldırıdır. İfade edilen kızgınlık davranışa değil, kişiliğe yöneldiği için gencin onurunun kırılmasına neden olduğu için direnmesine ve karşılık vermesine neden olur. Sen dili ile ifade edilen kişiliğe yönelik kızgınlık, bireyler üzerinde onarılmaz yaralar açar. Kimlik duygusunun ve özgüvenin yaralanmasına yol açar. Zamanla gençte sen dilini kullanmayı öğrenir. Ve karşılıklı çatışmalar yaşanır.

Bunun çözümü BEN dili ile konuşmaktır. Ben dili yetişkinlerin olumsuz davranış sırasında yapmakta olduğu olumsuz etki ve duyguları açıklayan dürüst ve sorumlu bir kırgınlık ifadesidir. “Ulan, kes şu müziğin sesini” demek yerine “müzik bu kadar yüksek açılınca, okuduğumu anlamıyorum” demek, karşı tarafa kızgınlığın nedenini açıkladığı gibi, gencin kişiliğine bir saldırı niteliği taşımadığı için, dinlenme ve uyulması daha olasıdır. Ben mesajları gerçek yaşantı ve duygularımızı ortaya koyduğundan, onun bizi ve gereksinimlerimizi daha iyi görebilmesine ve savunucu tutuma geçmeden sorumluluğunu kabul etmesine yardımcı olur.

Çocuğun davranışını kendi isteğiyle ve bize verdiği değer yüzünden değiştirebilmesi için, sorunumuzun ve kızgınlığımızın nedenini bilmesi gerekir.

Bunun için 3 türlü bilgi gerekir

Sorunu doğuran davranış hangisidir?

Bu davranış bizi nasıl etkilemektedir?

Bu etkinin bizde uyandırdığı duygular nelerdir?

Bu 3 bilgi içeren mesaj “ben” mesajıdır. Ben mesajı bu üç bölümü içermelidir.

1. Kabul edilmeyen davranışın yargısız, suçlayıcı olmayan tanımı:

       “Ne saygısız çocuksun” yerine, “neden saygısız?” hangi davranış. 

       “Müziği bu kadar yüksek açtığın zaman ...” davranışın tanımıdır.

2. Bu davranışın bizde oluşturduğu etki:

Başım ağrıyor,

Okuduğumu anlamıyorum,

Konuşmaları duyamıyoruz gibi...

3. Olumsuz davranışların bizde doğurduğu duygular

Sinirleniyorum, kızıyorum, üzülüyorum, korkuyorum.

Dolayısıyla ben dili ile ifade edilen kızgınlık, başkaları hakkındaki değerlendirme ve yorumlarımızı değil, bizim olay karşısındaki gerçek duygu ve yaşantımızı açıklar. Duyguların açıklanması ve ifade edilmesi çok önemlidir. İnançlar, zevkler, değerler ve düşünceler insandan insana farklılık gösterse de, duygular bütün insanlarda aynıdır. Sadece yoğunluğu değişir. Buda bireylerin birbirlerini anlamalarını kolaylaştırır.

Ben dili ile konuşmanın 3 tür olumlu etkisi vardır:

Konuşanı rahatlatır.

Duyguların açıklanması, kişinin rahatlamasına ve birikim yapmamasına yol açar.

Belirgin etkiyi düşünen yetişkin, bazen belirgin bir etki olmadığını farkeder.

Aslında kızgınlığın çocuğun davranışı ile ilgili olmayıp, özel yaşantısında karşılaşmış olduğu bir olumsuz durumdan kaynaklandığını farkeder. Ben mesajında gence karşı bir saldırı olmadığı için savunma durumu ortaya çıkmaz ve çocuk, yetişkinin gereksinimini karşılamak amacıyla, davranışın sorumluluğunu üstlenir; değiştirmeye yönelebilir. Bu durumda çocuk dış kontrol ve tehdit yerine iç kontrol ve denetim kazanır.