Eğitim ve Öğretim Hakkıİnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ne göre her kişinin eğitim hakkı vardır. Eğitim parasızdır, hiç olmazsa ilk ve temel eğitim kademelerinde böyle olmalıdır. İlköğretim zorunludur. Teknik ve meslekî öğretim, herkese açıktır. Yüksek öğrenim yeteneğe göre, herkese eşit olarak sağlanır.
Eğitim, insan kişiliğini geliştirmeye ve insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır. Bütün milletler, ırk ve din grupları arasında anlayışı, hoşgörü ve dostluğu teşvik etmeli ve Birleşmiş Milletler’in barışı koruma yolundaki çalışmalarını geliştirmelidir.
Ana-babalar, çocuklarına verilecek eğitimi seçmede öncelikle hak sahibidir (mad.26).
AİHS Ek Protokol:
Kimse öğrenim görmek hakkından mahrum edile- mez. Devlet, eğitim ve öğretim alanında üzerine alacağı görevle¬rin yerine getiril-mesinde, ana babanın bu eğitim ve öğre¬timi, kendi dinî ve felsefî inançlarına göre yapmak hakkına saygı gösterecektir (mad.2).
Uluslararası Ekonomik Toplumsal Kültürel Haklar Sözleşmesi
Bu sözleşmeye taraf devletler, herkese eğitim hakkı tanır. Eğitimin, insan kişiliğinin ve onur duygusunun tam gelişmesine yönelik olmasını ve insan hakları ve temel özgürlüklere olan saygıyı güçlendirmesini sağlar. Ayrıca eğitimin herkesin özgür bir topluma etkin olarak katıl-masına imkân sağladığını, bütün uluslar arasında olduğu gibi, ırka dayanan, etnik ve dinî gruplar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu gel-iştirdiğini ve Birleşmiş Milletler’in barışı koruma etkinliklerini özendirdiğini de kabul eder.
Bu sözleşmeye taraf devletler bu hakkı tam olarak gerçekleştirmek amacıyla;
a. İlköğretimin zorunlu olmasını ve herkese ücretsiz sağlanmasını,
b. Orta öğretimin, teknik ve meslekî eğitim dahil, çeşitli biçim-lerinin, her önlem alınarak, özellikle ücretsiz eğitimin giderek yaygınlaştırılması yoluyla herkese açık ve herkesçe görülebilir olmasını,
c. Yüksek öğrenimin, her uygun yolla ve özellikle ücretsiz eğitimin giderek yaygınlaştırılmasıyla herkese sığa¬sına göre eşit olarak açılma-sını,
d. İlköğrenimini tamamlayamamış ya da hiç görmemiş kişiler için, temel eğitimin olabildiğince özendirilmesi veya iyileştirilmesini, kabul eder.
Bu sözleşmeye taraf devletler, ana-babalarının ya da -kimi durumlarda- yasal vasilerin, devlet tarafından kurulanların dışında, devletçe konmuş veya uygun bulunmuş belli eğitim ölçülerine uyan okullar seçme özgürlüklerine saygı göstermeyi ve çocuklarının kendi inançları doğrultusunda ahlâk ve din eğitimi gör-melerini sağlamayı üstlenir.
Bu maddenin hiçbir hükmü, her durumda bu maddenin 1. fıkras-ında öne sürülen ilkelerin gözetilmesi ve verilen eğitimin devlet tarafın-dan konacak belli ölçülere uygun düşmesi şartıyla, birey ve kuruluşların eğitim kurumları kurma ve yönetme özgürlüğünü zedeleyici biçimde yorumlanamaz (mad.13).
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası:
Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.
Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir.
Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu esaslara aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz.
Eğitim ve öğretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.
İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.
Özel ilk ve orta dereceli okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak kanunla düzenlenir.
Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, öğrenim-lerini sürdürebilmeleri amacı ile burslar ve başka yollarla gerekli yar-dımları yapar. Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alınır.
Eğitim ve öğretim kurumlarında sadece eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.
Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim ku¬rumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Eğitim ve öğretim kurumlarında okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim ve öğretim yapan okulların tâbi olacağı esaslar kanunla düzenlenir. Milletler arası andlaşma hükümleri saklıdır (42).
İslâm İlimlerinde
Âyet-i Kerime:
Allah’tan kulları arasında (gerektiği gibi), ancak âlimler korkarlar . Fâtır 35/28.
Biz kimi dilersek, onu derecelerle yükseltiriz. Çünkü her ilim sahibinin üstünde, daha iyi bilen biri vardır .Yûsuf 12/76.
Hadis-i Şerif:
Âlimler, peygamberlerin vârisleridir . (Tirmizî, İlim 19, (2683); Ebû Dâvud, İlim 1, (3641); İbnu Mâce, Mukaddime 17, (223).)
Âlimin âbide (çok ibadet eden kişiye) üstünlüğü, benim, sizden en sadenize olan üstünlüğüm gibidir .(Tirmizî, İlim 19, (2686).)
Tek bir fakih (âlim), şeytana bin âbidden (çok ibadet edenden) daha yaman gelir .(Tirmizî, İlim 19, (2083).)
Allah kime hayır murat ederse, onu dinde fakih (âlim) kılar .(Buhârî, Farzu’l-humus 7, İlim 13, İ’tisâm 10; Müslim, İmâret 98, (1038), Zekât 98, 100, (1038); Tirmizî, İlim 1, (2647).)
İlim öğrenmek için yola çıkan kimse, dönünceye kadar Allah yolundadır . (Tirmizî, İlim 2, (2649); İbnu Mâce, Mukaddime 17, (227).)
Hikmetli söz (ve ilim), mü’minin yitiğidir. Onu nerede bulursa, alır .(Tirmizî, İlim 19, (2688).)
Yüce Allah, ilmi insanların (kalbinden) zorla söküp almaz. Fakat ilmi, alimlerin ruhunu almak suretiyle alır. Şöyle ki:
Alimler vefat eder, tek bir alim kalmaz. Halk da cahilleri kendine rehber edinir. Onlara soru sorarlar, onlar da ilme dayanmaksızın (kendi görüşleriyle) fetva verirler; böylece hem kendileri sapıtırlar, hem de başkalarını saptırırlar . (Buhârî, İlim 34, İ’tisâm 7; Müslim, İlim 13, (2573); Tirmizî, İlim 5, (2654).)
